Fantastik edebiyatta bir karakterin önemli olduğunu anlatmanın en kestirme yollarından biri, daha kendisi ne olduğunu bile anlamadan onun hakkında binlerce yıllık bir kehanet uydurulmuş olmasıdır. Kahramanımız henüz kılıcını doğru düzgün tutamaz, köyünün dışına adım atmamıştır, hatta hayatıyla ne yapacağına bile karar verememiştir. Ama kadim yıldızlar çoktan hizalanmış, unutulmuş tapınakların duvarları onun geleceğini çizmiş ve dünyanın kaderi nedense yine on altı yaşındaki bu garibanın omuzlarına bırakılmıştır.
Bir de üzerine “seçilmiş kişi” damgası vuruldu mu, tamam. Artık kimse dönüp de neden bu karakteri takip ettiğimizi sormaz. Cevap bellidir: Kehanet öyle söyledi.
Oysa kehanetler yalnızca kahramanı önemli göstermek için kullanılan parlak bir etiket olmamalı. Doğru kurgulandığında karakterin korkularını, hırslarını ve seçimlerini görünür kılan harika bir anlatım aracına dönüşebilir. Yanlış yazıldığında ise karakterin vereceği bütün kararları önceden ipotek altına alarak onu kendi hikâyesinin başrolünden çıkarır; kaderin elinde sallanan süslü bir kuklaya çevirir.
Buradaki asıl mesele geleceğin önceden bilinmesi değil aslında. Asıl derdimiz, karakterin bu bilgi karşısında elinde gerçekten bir seçim hakkının kalıp kalmaması.
Mesela Shakespeare’in Macbeth’ine bakalım. Cadılar Macbeth’e bir gün kral olacağını söylediklerinde onu kolundan tutup tahta doğru sürüklemezler. Kehanet yalnızca adamın zaten içinde yatan o hırsı uyandırır. Macbeth’in trajedisi, geleceğinin söylenmiş olması değil; o geleceği garantiye almak için kendi iradesiyle attığı adımların onu dönüştürmesidir. Kral olacağı sözü Macbeth’i zorla katil yapmaz ama içindeki iktidar arzusuna artık yok sayamayacağı bir ihtimal sunar. Yani iyi bir kehanet karaktere ne yapacağını dikte etmez; içindeki çatlağı bulur ve orayı oyar.
Oedipus anlatısında ise işler daha da garipleşir: Kehanetten kaçma çabasının bizzat kehanetin yolunu döşediğini görürüz. Oedipus’un babasını öldürüp annesiyle evleneceği söylenmiştir bir kere. Bu felaketi engellemek için alınan her önlem, dönüp dolaşıp felaketin kendisine hizmet eder. Burada kehanet sadece geleceği haber vermiyor; insanın kader karşısındaki çaresizliğini ve gerçeği kontrol edebileceğine dair o aşırı kibrini yüzüne vuruyor. Karakterler kehaneti gerçekleştirmek için değil, ondan kaçmak için çabalar ama kaçmak için verdikleri kararlar onları tam da korktukları yere sürükler.
İyi kehanetlerin çoğu tam olarak bu mantıkla çalışır. Geleceği değiştirilmez bir çizgi gibi dayatmak yerine, karakterin o gelecekle kurduğu hastalıklı ilişkiyi sınar. Kehanet aynı metindir ama ona bakan herkes başka bir şey okur. Biri umut görür, biri iktidar, biri kurtuluş, bir başkası da yapacağı zalimliklerin bahanesini...
Buz ve Ateşin Şarkısı’ndaki Azor Ahai mevzusu tam olarak bu. Bir kehanet var evet, ama kimin hakkında, nasıl gerçekleşecek ya da o sözcükler ne anlama geliyor, muamma. Farklı karakterler aynı işaretleri kendi inançlarına, korkularına veya siyasi çıkarlarına göre büker. Nitekim Melisandre’nin kehanetlere duyduğu o körü körüne güven ve gördüklerini sürekli yanlış yorumlaması, Martin’in bize attığı en güzel kazıklardan biridir. Geleceğe bakabilmek, geleceği anlayabilmek anlamına gelmiyor. Bazen kehanetin yarattığı asıl tehlike söylediklerinde değil, insanların onda görmek istediklerinde yatar.
Dune ise konuyu çok daha rahatsız edici bir yere taşır. Paul Atreides geleceğin olası yollarını görebilir ama bu bilgi ona bir özgürlük sağlamaz. Tam aksine; gördüğü felaketleri engellemeye çalışırken bile attığı her adımın kendisini kaçındığı sonuca yaklaştırdığını fark eder. Üstelik Fremenler arasındaki o kurtarıcı inancı masum bir beklenti de değildir; Bene Gesserit’in yüzyıllar boyunca farklı toplumlara yerleştirdiği kurtarıcı mitlerinin ürünüdür.
Burada kehanet karakteri sadece seçilmiş kişi yapmaz; kitlelerin nasıl manipüle edildiğini ve bir insanın kendisi hakkında anlatılan efsanenin altında nasıl ezilebileceğini gösterir. Paul’ün trajedisi kehanetin çıkıp çıkmaması değil; geleceği gördüğü hâlde süreci kontrol edemeyip kendi simgesinin tutsağına dönüşmesidir.
İşte seçilmiş kişi anlatılarının en tehlikeli virajı burası.
Bir karakterin büyük işler başarmasının nedeni cesareti, zekâsı ve yaptığı seçimler midir; yoksa daha doğmadan evren tarafından torpillenmiş olması mı?
Kehanet bütün başarıların tek cevabı hâline geldiğinde, kahramanın yolculuğu bütün anlamını yitiriyor. Karakter başarısız olamaz, vazgeçemez, gerçekten yanlış bir yola sapamaz; çünkü hikâye daha baştan onun varacağı yeri ilan etmiştir. Yol boyunca karşılaştığı engeller de gerçek birer tehlike olmaktan çıkıp, kehanetin gerçekleşmeden önce işaretlenmesi gereken check-list maddelerine dönüşür. Karakter karar veriyor gibi görünür ama aslında önceden çizilmiş rotadaki durakları ziyaret eden bir turistten farksızdır.
Bir kehanetin karakteri kuklaya çevirmemesi için illa yanlış çıkması da gerekmez. Kehanet tutabilir, sonuç gerçekleşebilir ama karakterin seçimleri yine de bir anlam taşıyabilir. Önemli olan geleceğin yalnızca yolun nerede biteceğini söylemesidir; oraya nasıl varılacağını, karakterin o yolda kime dönüşeceğini ve neleri feda edeceğini belirlememesidir.
Kehanet ile miras aynı şey değildir elbette fakat Yüzüklerin Efendisi’nde Aragorn’un soyuyla birlikte önüne konulan kader de benzer bir ayrımı gösterir. Aragorn’un soyundan ve geleceğinden kaçması mümkün değildir belki ama kral olmak sadece bir kan bağı meselesi de değildir. Aragorn’un bu sorumluluğu kabul etmesi ve nasıl bir hükümdar olacağını kendi kararlarıyla kanıtlaması gerekir. Miras sadece kapıyı açar, içeri girmek karaktere kalmıştır.
Kötü yazılmış kehanet ise bütün cevapları daha ilk sayfada verir. Kahramanın kim olduğunu, ne yapacağını ve kimi yeneceğini belirler. Yazar da karakter gelişimi yazmakla uğraşmak yerine, adamın sırtına “kaderin seçtiği kişi” tabelasını asıp bizden buna derinlik dememizi bekler.
Oysa bir karakteri değerli kılan, geleceğin onun hakkında ne söylediği değil; o geleceği öğrendikten sonra ne bok yediğidir. Kehanet karaktere konforlu bir otoban sunmamalı, üzerine baskı kurmalıdır. Ona “Bunu bilmeseydim nasıl biri olurdum?”, “Bu sonuçtan kaçmak için ne kadar ileri gidebilirim?” dedirtmelidir.
Sonuçta iyi bir kehanet, karakterin yolculuğunu onun yerine yürümez. Geleceğin gölgesini önüne düşürür ve o gölgenin içinde nasıl yürüyeceğini karakterin kendi iradesine bırakır.
