Fantastik bir dünya kurmaya başladığınız anda başınıza gelebilecek en tehlikeli şeylerden biri, dünyanızı gerçekten kurmaya başlamanızdır.
İlk başta her şey masumdur. Bir kıta çizersiniz, birkaç krallık eklersiniz, kuzeye dağ koyarsınız çünkü nedense bütün fantastik haritalarda kuzeyde dağ olmak zorundadır. Sonra aklınıza şu soru gelir: Bu dağların arkasında kim yaşıyor? Onların dili ne? Dilleri varsa lehçeleri de olmalı mı? Bu insanların tarım sistemi nasıl? Vergiyi kim topluyor? Nehir taşarsa köylüler hangi tanrıya dua ediyor? O tanrının rahipleri ne giyiyor? Rahiplerin giydiği kumaş nereden geliyor?
Tebrikler, artık hikâye yazmıyorsunuz; küçük çaplı bir medeniyet simülasyonu yönetiyorsunuz.
Worldbuilding fantastik edebiyatın en zevkli taraflarından biri olabilir. Hatta çoğu zaman yazarı da okuru da hikâyeye bağlayan şey dünyadaki o derinlik hissidir. Bir şehrin geçmişi, unutulmuş bir savaş, kullanılmayan bir alfabe ya da yüzyıllar önce yıkılmış bir tapınağın hâlâ insanların günlük hayatını etkiliyor olması dünyaya gerçeklik kazandırır. Sorun detayın varlığı değildir; sorun, detayın hikâyeden daha önemli hâle gelmesidir.
Bir dünyanın bin yıllık tarihini yazmış olabilirsiniz ve bununla gurur duymanız çok doğaldır. Ama okuyucu daha ilk bölümde kralın dedesinin dedesinin neden kuzey seferine çıktığını öğrenmek zorundaysa ortada bir problem vardır. Çünkü bir dünyanın geçmişi olması başka şeydir, okuyucunun o geçmişi ezberlemek zorunda bırakılması başka.
İyi worldbuilding çoğu zaman kendisini göstermeye çalışmaz. Arka planda durur; karakterlerin kararlarında, şehirlerin mimarisinde, insanların korkularında ve gündelik alışkanlıklarında kendisini belli eder. Okuyucu dünyayı öğrenmez; dünya içinde yaşandıkça ona sızar.
Tolkien burada sık kullanılan ama hâlâ çok iyi bir örnektir. Orta Dünya’nın arkasında inanılmaz büyüklükte bir tarih vardır. Diller, hanedanlar, savaşlar, tanrısal varlıklar, kıtaların değişimi... Ama Yüzüklerin Efendisi’ni okumaya başladığınızda size daha ilk elli sayfada Silmarillion sınavı yapılmaz. Frodo’nun yolculuğuna ihtiyacınız kadar bilgi eşlik eder. Dünya hikâyenin altında durur ama sürekli “bakın ne kadar detaylıyım” diye bağırmaz.
Bunun tersi olduğunda ise kitap bazen roman olmaktan çıkıp kullanım kılavuzuna dönüşür. Her şehir için üç sayfa tarihçe, her lonca için yönetmelik, her din için otuz maddelik dogma, her büyü sistemi için sanki üniversite ders notu hazırlanmış gibi açıklamalar... Bunların hepsi yazar için değerli ve hatta gerekli olabilir. Ama okuyucunun bilmesi gereken şey ile yazarın bilmesi gereken şey aynı değildir.
Dünya kurarken yapılan en büyük hatalardan biri de burada başlıyor: Yazar yarattığı her şeyi göstermek istiyor. Çünkü o detayları yazmak için saatler harcamıştır. Bir imparatorluğın para sistemini düşünmüş, dört farklı ölçü birimi geliştirmiş, iki kavim arasındaki yüz elli yıllık diplomatik krizi çözmüş ve doğal olarak bunları çöpe atmak istemiyordur.
Oysa dünya kurmanın en zor kısmı üretmek değil; ürettiğiniz şeyin büyük bölümünü göstermemeyi kabul etmektir. Okuyucunun bir şehrin bütün tarihini bilmesine gerek yoktur, o şehrin neden kapılarını yabancılara erken kapattığını bilmesi yeterlidir. Bir dinin bütün teolojisini anlatmanıza gerek yoktur; cenazede insanların neden aynaları örttüğünü göstermek bazen çok daha etkilidir. Detay, açıklamayla değil sonuçlarıyla yaşar.
Aynı durum büyü sistemlerinde de geçerlidir. Her büyünün kaynağını, enerjinin hangi katmanlardan geçtiğini, büyücünün hangi kaslarını kullandığını ve yanlış hece söylerse hangi fiziksel reaksiyonun gerçekleşeceğini açıklamak mümkündür. Ancak çoğu zaman okuyucunun bilmesi gereken tek şey, bir büyücünün üçüncü kez aynı büyüyü kullanırsa burnundan kan geleceğidir. Geri kalanını yazar bilsin. Okuyucunun bilmesi gereken ile yazarın bilmesi gereken arasındaki bu fark, iyi worldbuilding ile ansiklopedi yazarlığı arasındaki çizgidir.
Game of Thrones bu konuda ilginç bir örnek sunar. Westeros’un tarihi, hanedanları ve siyasi ilişkileri son derece geniştir. Fakat okur dünyayı karakterlerin ihtiyaç duyduğu ölçüde öğrenir. Bir savaşın tarihsel arka planını, bir karakterin başka bir hanedandan nefret etmesinin sebebi olduğu için öğreniriz. Geçmiş yalnızca bilgi değildir; bugünün davranışlarını açıklayan bir yüktür. Dünya, karakterlerin yaşadığı bir yer olmaktan çıkıp yazarın sergilediği bir müzeye dönüştüğü anda fazla açıklanmış olur.
Üstelik fazla açıklama yalnızca okuru yormaz, gizemi de öldürür. Fantastik dünyalarda bazı şeylerin cevapsız kalması gerekir. Her harabenin kim tarafından yapıldığını, her kadim yaratığın biyolojik sınıflandırmasını bilmek zorunda değiliz. Bazen bir dağın neden lanetli olduğunu tam olarak bilmemek, o dağın geçmişini dört sayfa okumaktan daha güçlüdür. Bilinmeyen şey okuyucunun zihninde yaşamaya devam eder; her şeyi açıklamak ise dünyanın sınırlarını çizer. Bu yüzden bazı fantastik eserlerde dünya ne kadar büyütülürse o kadar küçülür. Haritanın her köşesine isim verilmiş, her çağın tarihi yazılmış, her büyünün cevabı hazırlanmıştır ama okuyucunun merak edebileceği hiçbir şey kalmamıştır. Dünyanın bütün kapıları açılmış ve içeride sürpriz kalmamıştır.
Mesele masaüstü rol yapma oyunlarında (TTRPG) daha da kritik hâle gelir. Romanda yazar karakterlerin hangi şehre gideceğini bilir. Oyunda ise oyuncular sizin üç yıldır hazırladığınız başkenti görmezden gelip haritanın kenarındaki adını son anda koyduğunuz balıkçı köyüne gitmeye karar verebilir. Böyle bir ortamda her şeyi önceden açıklamaya çalışmak imkânsızdır. Oyun dünyasının nefes alabilmesi için boşluklara ihtiyacı vardır; çünkü o boşlukların bir kısmını oyuncular dolduracaktır.
Belki de bu yüzden iyi bir fantastik dünya, hakkında en çok şey yazılmış dünya değil; içinde en çok şey varmış hissi veren dünyadır. Yazarın görevi her şeyi anlatmak değil, anlatmadığı şeylerin de orada bir yerde gerçekten var olduğuna okuyucuyu inandırmaktır. Bir dünya, okuyucunun merak edecek hiçbir şeyi kalmadığında fazla açıklanmış olur.
