Oyundaki Dini, simyasal, okült göndermeler üzerine
Bilinen Bir Kıssadan Oyuna...
Sadece benim değil, birçok kişinin çok sevdiği ve saatlerini verdiği oyundur The Binding of Isaac.
Bu oyunu oynayan herkes oyunun adının nereden geldiğini aşağı yukarı bilir. Tevrat’ta (ya da Hristiyanlar için Eski Ahit’te) bahsedildiği üzere Tanrı, Hz. İbrahim'e oğlu İshak'ı (İngilizcede Isaac) Moriah dağına götürüp kurban etmesini emreder. İbrahim oğlunu bağlar, sunağa yatırır, bıçağı kaldırır. Tam son anda bir melek onu durdurur ve İshak'ın yerine bir koç kurban edilir. Aynı kıssadan Kur’an-ı Kerim’de de bahsedilir, orada kurban edilen İsmail’dir. Yahudi geleneğinde ise bu olaya "Akedah", yani "bağlama" denir. Oyunun adı da buradan gelir: İshak'ın Bağlanışı.
Oyunda bu hikâye modern bir eve taşınmış. Televizyondaki dini yayınlara gömülmüş bir anne, "yukarıdan" bir ses duyar ve bu ses ona oğlunu kurban etmesini söyler. Isaac de odasındaki halının altındaki kapaktan bodruma kaçar. Biz de o andan itibaren bodrumun derinliklerinde ağlayarak gözyaşlarımızla savaşırız.
Bu yazıyı yazmaktaki amacım, bu oyunun referanslarının sanıldığından da derinlere indiğini göstermek. Mesela annenin adı bile bir gönderme. Oyunun hayran kaynaklarında yer alan bilgiye göre annenin tam adı Magdalene O. Moriah. Baş harfleri M.O.M. ediyor, yani "Mom". Soyadı Moriah ise tam olarak İshak'ın kurban edilmek üzere götürüldüğü dağın adı. Yani annenin adında bile o kurban dağı saklı.
Bu yazıda karakterlerden bosslara, itemlerden kartlara, mekânlardan oyunun sonlarına kadar bu göndermelerin peşine düşeceğiz. Yalnız Hristiyanlıkla sınırlı kalmayacağız. Simya, tarot, rünler, astroloji… Oyun hepsine el atıyor ve bunların neredeyse hepsi şaşırtıcı biçimde birbirine bağlanıyor.
Öyleyse gelin.
Hazırsanız bodruma inelim...
Karakterler
Oyunda Isaac dışında açtığınız karakterlerin de neredeyse hepsi adını İncil'den ya da dini geleneklerden alıyor. Üstelik bu sadece bir isim seçimi değil. Karakterlerin özellikleri çoğu zaman o figürün hikâyesine göndermede bulunuyor. Ben yalnızca üç tanesinin detayına gireceğim:
Magdalene: Yedi Cin, Bol Sevgi
Magdalene ya da kısa adıyla Maggy, oyunun en çok cana sahip karakteri. Dört kırmızı kalple ve Yum Heart itemiyle başlıyor. Peki neden?
İlk ipucu açılma şartında. Maggy'yi açmak için tek bir elde yedi veya daha fazla kalp kabına sahip olmanız gerekiyor. İncil'de Luka 8:2'de Mecdelli Meryem için Hz. İsa'nın ondan yedi cin (kötü ruh) çıkardığı anlatılır. Yani yedi kalp, yedi cin.
İkinci ipucu bence daha güzel. Kilise geleneğinde Mecdelli Meryem, uzun yüzyıllar boyunca Luka 7'deki adı verilmeyen "günahkâr kadın" ile aynı kişi kabul edildi. Bu birleştirmeyi 591 yılında Papa I. Gregorius yaptı. O kadın Hz. İsa'nın ayaklarını gözyaşlarıyla yıkar, Hz. İsa da onun için "günahları bağışlandı, çünkü çok sevdi" der. Maggy'nin gücü de kalpten geliyor. Sevginin sembolü olan kalp, onun en büyük kaynağı. Bunun bilinçli bir tasarım kararı olduğuna dair resmi bir açıklama yok, ama bence bağlantı fazlasıyla yerinde.
Mecdelli Meryem (Mary Magdalene) filmi
Bir detay daha var ve bunu aklınızın bir köşesinde tutun, çünkü yazının sonunda işimize yarayacak. Maggy'nin sarı saçları, Isaac'in kâbus sahnelerinde taktığı perukla birebir aynı. Bu da bu karakterlerin başka insanlar değil, kılık değiştirmiş Isaac'in ta kendisi olduğunu düşündürüyor.
Judas: Otuz Gümüş, Üç Sikke
Yahuda (Judas), Hz. İsa'yı otuz gümüş karşılığında ele veren havari. Oyundaki Judas tek bir kırmızı kalple ve 3 sikkeyle başlıyor. Oyunun wikisi bunu açıkça yazıyor: bu üç sikke o otuz gümüşü temsil ediyor. Rebirth'te Judas'ı açmak için Şeytan'ı yenmeniz gerekiyordu. Başlangıç itemi de Book of Belial, yani bir şeytan kitabı. Şeytan odalarında kullanabileceğiniz “Judas’ Tongue (Judas’ın Dili)” gibi birkaç tane Judas ile bağlantılı eşya mevcut. Görebileceğiniz gibi hainin yolu hep karanlık taraftan geçiyor.
Asıl ilginç olan Judas' Shadow itemi. Bu item varken ölürseniz Black Judas, yani Kara Judas olarak geri dönüyorsunuz. İncil'e göre Yahuda ihanetinden sonra kendini asarak ölüyor. Oyunda da ölen hain, kendi gölgesine dönüşerek geri geliyor. Hz. İsa’nın dirilişinin karanlık bir terslemesi gibi geliyor bu bana.
Lazarus: Dört Gün, Dört Ruh
Lazarus, Yuhanna İncili'nde öldükten sonra Hz. İsa tarafından diriltilen adam. Oyundaki Lazarus da tam olarak bunu yapıyor. Öldükten sonra bir kez diriliyor. Buraya kadar açık.
Benim dikkatimi çeken ise açılma şartı. Tek bir elde dört Soul Heart (ruh kalbi) toplamak. Yuhanna 11'de Lazarus dirilmeden önce tam dört gün mezarda yatıyor. Dört gün ölü kalan adamı açmak için dört ruh toplamak… Bu çok güzel bir bağlantı!
Kısaca diğerleri:
•Cain (Kabil): İlk katil. Oyunda tek gözlü, uğurlu ayak eşyasıyla dolaşıyor.
•Eve (Havva): İlk günahkâr. Canı azaldığında güçlenmesini sağlayan Whore of Babylon (Babil Fahişesi) itemiyle başlıyor.
•Samson (Şimşon): Gücü saçlarında olan kahraman. Oyunda hasar aldıkça öfkelenip güçleniyor.
• Azazel: Levililer 16'da halkın günahlarının yüklenip çöle salındığı "günah keçisi" ile ilişkilendirilen isim. Oyunda kanatlı bir iblis. (Ayrıca İslam geleneğinde bir rivayete göre şeytanın gerçek ismi, yani isyan etmeden önceki adı.)
•Lilith: Yahudi folklorunda cinlerin annesi. Oyunda kendisi ateş edemiyor, onun yerine "çocukları" savaşıyor.
•Apollyon: Vahiy 9:11'deki dipsiz kuyunun meleği.
•Bethany: Lazarus'un ve kız kardeşlerinin yaşadığı köyün adı.
•Jacob ve Esau (Yakup ve Esav): Son açılan karakter en ironik olanı. Bunlar İncil'de İshak'ın kendi oğulları.
Bosslar
Bosslara baktığınızda oyunun neredeyse bütün bir kıyamet senaryosunu sahnelediğini görüyorsunuz:
•Dört Atlı: Vahiy kitabındaki Kıtlık, Salgın, Savaş ve Ölüm, oyunda boss olarak karşınıza çıkıyor.
•Yedi Ölümcül Günah: Hepsi ayrı birer mini boss. Bunlara aşağıda ayrıca döneceğiz, çünkü düşürdükleri şeyler başlı başına bir teorimi besliyor.
•Uriel ve Gabriel: Melek odalarında karşınıza çıkan iki baş melek.
•The Lamb (Kuzu): Vahiy'deki Tanrı Kuzusu, yani Hz. İsa'nın sembolü. Bir de şunu düşünün: hikâyede kurbanlık kuzu, İshak'ın yerine kesilen hayvan.
•The Beast (Canavar): Repentance'ın final bossu. Oyunun anlatıcısı ona "Mother of Harlots", yani Fahişelerin Annesi diyor. Bu, Vahiy 17'deki Babil Fahişesi'nin unvanı. Annenin imgesi en sonunda kıyametin canavarıyla birleşiyor.
Bir örnek daha: Krampus ve Kömür Parçası
Krampus aslında Alp folklorundan gelen bir figür. Noel Baba iyi çocuklara hediye getirirken Krampus yaramaz çocukları cezalandırıyor. Yaramaz çocuklara hediye yerine bir parça kömür verilmesi de aynı geleneğin parçası.
Oyunda Krampus'u yendiğinizde size bir Lump of Coal, yani bir parça kömür düşürüyor. Itemin etkisi de güzel düşünülmüş: Gözyaşlarınız ne kadar uzağa giderse o kadar çok hasar veriyor. Bu, Noel Baba’nın (ve Krampus’un) çocukları uzaktan izlemesine bağlanabilir. Ceza da uzaktan gelince sert vuruyor.
Simya Sembolleri
Simyaya ilgi duyan biri olarak bu kısma değinmeden geçemem.
Öncelikle “Oyun neden simya sembollerini kullanmıştır?” diye soranlar için, kısaca evreni ve maddeyi anlama uğraşı diye tanımlayabileceğimiz simya pek çok zaman büyücülük, astroloji gibi spiritüel kavramlarla ilişkilendirilir. Oyun da bunun üzerine kurulu.
İlk örneklerimi şeytan odasındaki eşyalardan verince beni anlayacaksınız.
Brimstone ve Leviathan Haçı
Brimstone (Made by Zombixel)
Bu itemi görünce yüzünüz gülüyor, değil mi? Oyunun en sevilen itemlerinden biri: Brimstone.
İngilizcede "brimstone" eskiden kükürt anlamına geliyordu. Bugün bu kelime neredeyse sadece İncil bağlamında yaşıyor, özellikle "fire and brimstone", yani "ateş ve kükürt" ifadesiyle. Sodom ve Gomorra'nın (İslam’da Lut kavmi diyebiliriz) üstüne yağan da buydu. Cehennemin kükürt koktuğu inancı da buradan geliyor.
Brimstone'un sembolü, sonsuzluk işaretinin üstünde çift kollu bir haç. Buna Leviathan Haçı deniyor. Simyada ise kükürdün sembolü. Simyacılar kükürdü ruhla, ateşle ve sıcaklıkla ilişkilendirirdi. 1960'larda Anton LaVey bu sembolü Şeytan Kilisesi için benimseyince sembol bugünkü şeytani anlamını kazandı.
Bir de Sulfur (Kükürt) itemi var. Kullanınca birkaç saniyeliğine iblise dönüşüp Brimstone gücü kazanıyorsunuz (Evet, neredeyse aynı anlama gelmesiyle size hemen hemen aynı özelliği kazandırması gayet tutarlı). Görünüşü simyadaki kükürt sembolünden alınmış, ama ilginç bir farkla: üçgen ters çevrilmiş. Simyada yukarı bakan üçgen ateşi, aşağı bakan üçgen suyu temsil eder. Peki niye ters o zaman? Eh, neticede bu bir şeytan itemi. Bilindik örnek olan ters duran haç gibi düşünebiliriz. Başka bağlantı var mı, açıkçası bulamadım.
Tria Prima: Simyanın Üç İlkesi
Burada kısa bir mola verip simyanın temel kavramlarından birini açalım. 16. yüzyılda Paracelsus adlı İsviçreli simyacı, her şeyin üç temel ilkeden oluştuğunu öne sürdü. Buna tria prima (Latince "ilk üç") denir:
•Kükürt: Ruhu temsil eder. Bir şeyin yanabilen, tutuşan, tutkulu yanı.
•Cıva: Tini, yani akışkan ve hareketli zihni temsil eder. Bir şeyin değişebilen, dönüşebilen yanı.
•Tuz: Bedeni temsil eder. Bir şeyin katı, sabit, elle tutulur yanı. Toprak elementiyle ilişkilendirilir.
Klasik örnek: Bir odun parçasını yaktığınızı düşünün. Alev alan kısım kükürt, dumanla uçup giden kısım cıva, geride kalan kül ise tuz. Simyacılara göre her madde bu üçünün bir karışımıydı.
Şimdi oyuna dönelim. Kükürdü zaten gördük: Sulfur. Cıvanın karşılığı bir alt bölümde göreceğimiz Mercurius (cıvanın Latince adı aynı zamanda Merkür'dür). Tuz için ise en iyi aday Terra (Latince "toprak, dünya") itemi. Terra gözyaşlarınızı taşa çeviriyor, yani akışkan olanı katılaştırıyor. Bedenin ve toprağın ilkesi olan tuza bundan daha uygun bir item düşünemiyorum.
Planetarium: Yedi Gezegen, Yedi Metal
Repentance DLC’si ile gelen Planetarium odaları, gezegenlerin adını taşıyan itemler sunuyor. Simyaya meraklıysanız burada gözleriniz parlayacak. Çünkü klasik simyada bilinen yedi gök cismi yedi metale karşılık gelir ve itemlerin etkileri bu eşleşmelere şaşırtıcı derecede uyuyor:
•Sol (Güneş, altın): Altın, simyada mükemmelliğin ve arınmanın metalidir. Sol, bossu yendiğinizde The Sun kartının etkisini tetikliyor ve katın lanetlerini kaldırıyor. Arınma.
•Luna (Ay, gümüş): Ay gizli olanın, gecenin ve sırların sembolüdür. Luna her kata fazladan gizli odalar ekliyor.
•Mercurius (Merkür, cıva): Merkür, Yunan mitolojisindeki Hermes'tir. Oyunda Isaac bu itemi alınca da Hermes başlığını takıyor zaten.
Hermes hız tanrısı, haberci ve en önemlisi eşiklerin ve geçitlerin tanrısıdır. Simyanın diğer adı olan "Hermetik sanat" da adını ondan alır. Mercurius size hız veriyor ve içeride düşmanlar olsa bile kapıların açık kalmasını sağlıyor. Geçitlerin tanrısı, kapıları açık tutuyor.
•Venus (Venüs, bakır): Aşk tanrıçası. Yakınınızdaki düşmanları büyüleyip size âşık ediyor.
•Mars (Mars, demir): Savaş tanrısı, silahların metali. Size düşmanlara çarpıp hasar veren bir hücum yeteneği kazandırıyor.
•Jupiter (Jüpiter, kalay): Tanrıların kralı, bolluğun gezegeni. Sizi büyütüyor ve iki ekstra kalp veriyor. Jüpiter’in güneş sistemindeki en büyük gezegen olması da açıkça bu kararı etkilemiş.
•Saturnus (Satürn, kurşun): Simyada kurşun, felsefe taşının elde edilmesinden önce dönüşümün ilk ve en karanlık aşaması olan "nigredo", yani kararmanın metalidir. Oyunda Isaac'in etrafında gözyaşlarından bir halka oluşturuyor. Burada daha çok gezegenden ilham alınmış gibi görünüyor.
Yukarıda saydıklarım dışında Uranus, Neptunus ve Pluto itemleri de var. Ama bu gezegenler 1781 ve sonrasında keşfedildiği için klasik simyanın yedili sisteminde yerleri yok. Tabii günümüz astrolojisini kastetmiyorum.
Bir de Terra var tabii. O da “Dünya” gezegenine denk geliyor; ondan bir üst bölümde bahsetmiştik.
Tarot: Oyundaki Fal Destesi
Oyunda bulduğunuz kartların büyük kısmı tarotun Büyük Arkana kartları. Peki tarot neden bu kadar önemli ve oyuna neden eklenmiş olabilir?
Tarot aslında 15. yüzyılda İtalya'da sıradan bir kart oyunu olarak doğdu. 18. yüzyılda Antoine Court de Gébelin adlı bir Fransız, kartların eski Mısır'ın gizli bilgeliğini taşıdığını iddia etti. Bu iddia tarihsel olarak doğru değildi ama tarotu bir anda gizemli bir araca dönüştürdü. 19. yüzyılda Golden Dawn gibi ezoterik topluluklar tarotu kabala, astroloji ve simyayla birleştirdi. 1909'da çizilen Rider-Waite destesi de bugün hepimizin bildiği görselleri oturttu. Kısacası tarot, Batı ezoterizminin adeta ortak dili hâline geldi. Fal, büyü ya da "yasak bilgi" denince akla gelen ilk şeylerden biri. Tutucu dindar bir evde ise doğrudan şeytan işi sayılır. Bu yüzden oyunda olması çok anlamlı.
Oyundaki kartların etkileri de kartların geleneksel anlamlarına göre seçilmiş. Bir kısmını kısaca açıklayacağım. Detaylı durmak istediğim kartı sona sakladım.
•0 – The Fool (Deli): Tarotta yolculuğun başlangıcıdır. Oyunda sizi katın başlangıç odasına ışınlıyor.
•II – The High Priestess (Başrahibe): Kadınsı ve gizemli bir otorite figürü. Oyunda yukarıdan annenin dev ayağı iniyor.
•III – The Empress (İmparatoriçe): Anneliğin ve bereketin kartı. Oyunda Whore of Babylon etkisini tetikliyor.
•IV – The Emperor (İmparator): Otorite ve meydan okuma. Sizi doğrudan boss odasına götürüyor.
•IX – The Hermit (Ermiş): Elinde fenerle yol arayan bilge. Sizi dükkân odasına ışınlıyor.
•XIII – Death (Ölüm): İsmi yeterli... Odadaki bütün düşmanlara hasar veriyor.
•XV – The Devil (Şeytan): Şeytan kitabı Book of Belial'in etkisini veriyor.
•XVI – The Tower (Kule): Yıkımın kartı. Odaya bombalar yağdırıyor.
•XVIII – The Moon (Ay): Gizli olanı açığa çıkarır. Sizi gizli odaya götürüyor.
•XIX – The Sun (Güneş): Aydınlanma ve şifa. Canınızı tamamen dolduruyor ve haritayı açıyor.
Temperance: Simyacının Kartı
Şimdi asıl durmak istediğim karta gelelim: XIV – Temperance (Ölçülülük).
Kartın üzerinde bir melek var. Elinde iki kap tutuyor ve birinden ötekine sıvı aktarıyor. Bir ayağı karada, diğeri suda. Ezoterik gelenekte bu simyanın resmidir. Simyacıların ünlü formülü "solve et coagula", yani "çöz ve birleştir" tam olarak bunu anlatır: maddeyi çözmek, karıştırmak, ayarlamak ve yeni bir bütüne dönüştürmek. İki kap arasında akan sıvı bu dönüşümün ta kendisi. Ünlü okültist Aleister Crowley kendi tasarladığı Thoth destesinde bu kartın adını doğrudan "Art", yani Sanat olarak değiştirmiştir. Kastettiği sanat da simyanın "Büyük Eser" dediği dönüşüm sanatıdır. Crowley'nin kartı baştan sona simya imgeleriyle doludur. Zaten simyanın kendisi tarih boyunca "Ars Magna" (Büyük Sanat) veya "Ars Regia" (Kraliyet Sanatı / Asil Sanat) olarak adlandırılmıştır.
Peki oyunda Temperance ne yapıyor: Yanınızda bir Kan Bağışı Makinesi çıkarıyor. Bu makineye kanınızı verip karşılığında para alıyorsunuz.
Bir düşünün: iki kutsal kap arasında akan dönüşüm sıvısı, oyunda bedeninizden kan çekip size bozuk para veren bir makineye dönüşmüş. Meleğin yaptığı yüce simyasal işlem, bu dünyada kandan paraya giden kirli bir alışverişe dönmüş.
Kartın ters hâli de en az bu kadar zekice. Ters Temperance size art arda beş rastgele hap yutturuyor. Ölçülülüğün tersi nedir? Aşırılık. Kart ters dönünce ölçü gidiyor, yerine tıkınma geliyor.
Rünler: Geçmişten Gelen Yasak Harfler
Kartların yanında bir de rünler var. Bunlar Hristiyan değil. Kökenleri İskandinav ve Germen halklarının kullandığı eski bir alfabe olan Elder Futhark'a dayanıyor. Her rün hem bir harf hem de bir anlam taşıyor. Oyundaki rünlerin etkileri bu anlamlara neredeyse birebir uyuyor:
•Hagalaz (dolu, ani yıkım): Odadaki kırılabilir her şeyi yerle bir ediyor. Gökten taş gibi yağan dolu gibi.
•Jera (hasat, bolluk): Odadaki pickupları kopyalıyor. Ektiğinizi iki kat biçiyorsunuz.
•Ehwaz (at, yolculuk): Önünüzde bir sonraki kata inen bir geçit açıyor.
•Dagaz (şafak, gün ağarması): Katın lanetini kaldırıyor ve bir ruh kalbi veriyor. Karanlık kalkıyor, gün doğuyor.
•Ansuz (tanrı Odin, ilahi bilgi): Haritayı ve gizli odaları gösteriyor. Bilgi tanrısının rünü, size her şeyi gösteriyor.
•Perthro (kader, zar kabı): Odadaki itemleri yeniden zarlıyor. Kaderi bir daha atıyorsunuz.
•Berkano (huş ağacı, doğurganlık): Sizin için savaşan sinekler ve örümcekler doğuruyor.
•Algiz (koruma): Size geçici bir kalkan veriyor.
Bu rünleri oyunda ilk gördüğümde kendime şu soruyu sorduğumu hatırlıyorum: İbrahimî dinlerle bu kadar iç içe bir oyunda pagan bir alfabenin ne işi var?
Yapımcıların bunu açıkladığı bir kaynak bulamadım. Ama bence cevap Tevrat'ta, hem de oyunun çıkış noktasıyla aynı yerde.
Tesniye 18: Çocuk Kurbanı ve Falcılık Aynı Ayette
Tevrat'ın Tesniye kitabında (18:10-12) Tanrı'nın yasakladığı "iğrenç şeylerin" bir listesi vardır. Bu listede yan yana şunlar sayılır:
• Oğlunu ya da kızını ateşten geçirmek, yani çocuk kurban etmek,
• Falcılık ve kehanet,
• Büyücülük ve tılsım yapmak,
• Ruh çağırmak ve ölülere danışmak.
Fark ettiniz mi?
Oyunun bütün hikâyesini başlatan çocuk kurbanı ile tarot, rünler, Crystal Ball (kristal küre), Ouija Board (ruh çağırma tahtası) ve zodyak itemleri, kutsal metinde aynı ayette, aynı yasak listesinde yer alıyor. Aşırı katı bir annenin gözünden bakınca hepsi aynı kategoride: Şeytan işi.
Bunun bir de tarihsel arka planı var. Oyunun yaratıcısı Edmund McMillen 1980 doğumlu ve yarı Katolik, yarı "yeniden doğmuş" Hristiyan bir ailede büyüdü. 1980'lerin Amerika'sında "Satanic Panic" (Şeytan Paniği) denen bir dönem yaşandı. O yıllarda tarot, Ouija tahtası, Dungeons & Dragons (Oyunda zarlar da vardı, hatırlayın) ve heavy metal müzik, çocukları şeytana yönlendiren tehlikeler olarak görülüyordu. Oyundaki bütün okült araçlar, o evde "şeytan işi" diye yasaklanan şeylerin listesi gibi okunabilir.
Bence rünlerin oyundaki asıl yeri burası: oyun onları İbrahimî dinlerin karşısına, "öteki" inançların, yani putperestliğin ve büyünün temsilcisi olarak koyuyor. Annenin dünyasında Tanrı'nın dışında kalan her şey aynı torbaya giriyor.
Ama İşin Bir de Öbür Yüzü Var
İşin ironik yanı şu: rünler tarihte hiç de sadece pagan değil. Hristiyanlığa geçen Anglo-Saksonlar da rünleri kullanmaya devam etti. 8. yüzyıldan kalma İskoçya'daki Ruthwell Haçı'nın üzerinde, çarmıhın ağzından anlatılan bir Hristiyan şiiri rünlerle kazınmıştır. İskandinavya'daki rün taşlarının önemli bir kısmı da üzerine haç işlenmiş Hristiyan mezar taşlarıdır. Yani rünler, pagan dünya ile Hristiyan dünyanın tam sınırında duruyor.
Yedi Ölümcül Günah ve Pickuplar
Daha önce de değindiğim teorime geçelim.
Oyundaki temel pickupları sayalım:
·Para
·Bomba
·Kalp
·Hap
·Kart
·Anahtar
·Pil
Toplam yedi tane. Yedi ölümcül günah da yedi tane. Peki bu bir tesadüf mü?
Bence değil, çünkü günah bosslarının düşürdüğü şeylere bakınca eşleşme kendiliğinden çıkıyor:
• Açgözlülük (Greed) = Para: Greed bossu para düşürüyor. En açık eşleşme.
• Öfke (Wrath) = Bomba: Bomberman Wrath bomba atıyor ve ölünce bomba bırakıyor. Patlamak, zaten öfkenin kendisi.
• Oburluk (Gluttony) = Kalp: Gluttony ölünce yerlere kalp saçıyor. Oyunda Isaac kalpleri adeta yiyerek iyileşiyor, Magdalene'in iteminin adı bile Yum Heart. Tüketerek doyan bir beden.
• Şehvet (Lust) = Hap: Lust hap düşürüyor. Hap anlık zevk veren, insanı kendinden geçiren şeydir.
• Tembellik (Sloth) = Kart: Sloth tarot kartı düşürüyor. Çok da mantıklı: kartların çoğu kestirme yol. Fool, Emperor ve Hermit sizi hiç yürütmeden istediğiniz odaya ışınlıyor. Tembelliğin pickup’ı.
• Kibir (Pride) = Anahtar: Pride, Repentance'ta anahtar düşürmeye başladı. Anahtar kilitli kapıları ve ayrıcalıklı odaları açar.
• Kıskançlık (Envy) = Pil: Geriye kalan pili eleme yoluyla Envy'ye verdim. Pil, kendinde olmayan gücü dışarıdan çekip doldurmak demek. Belki böyle bir bağlantı kurulabilir. İlginç bir ayrıntı daha: Envy aslında sahte bir bomba (troll bomb) da düşürüyor. Wrath'ın gerçek bombasının taklidi. Kıskançlık hep başkasının sahip olduğunu taklit eder.
Teorimi güçlendiren iki şey daha var.
Birincisi: Pride önceki sürümlerde kart ya da sahte bomba düşürüyordu, anahtar Repentance'ta geldi. Yani bana eşleşme sonradan düzeltilmiş gibi duruyor.
İkincisi, ve bence en güçlüsü: Book of Sin (Günah Kitabı) itemi.
Bu item kullanıldığında rastgele bu yedi pickup’tan birini düşürüyor ve Repentance'ta her pickup kategorisinin çıkma ihtimali tam olarak 1/7. Yedi günahın kitabı, yedi pickup.
Mekânlar
Oyunun katlarının adları da kendi başına küçük bir ilahiyat dersi gibi:
• Necropolis: Yunanca "ölüler şehri".
• Womb ve Utero (Rahim): Anneyi yenmek için annenin içine, doğduğunuz yere iniyorsunuz. Final bossu da annenin kalbi. Genişleme paketlerinin adları bile bu temayı sürdürüyor: Rebirth (yeniden doğuş) ve Afterbirth (doğum sonrası).
• Sheol: İbranice ölüler diyarı. Cehennemle aynı şey değil, daha çok herkesin gittiği karanlık bir gölgeler yurdu. Burada Şeytan'la savaşıyorsunuz.
• Cathedral (Katedral): Yükselerek çıktığınız semavi ortam. Sonunda kendimizle savaşmamız ise düşündürücü. Bana göre, günahkâr hisseden Isaac’in bağışlanmak için yapması gereken şey: Gerçek şeytanı öldürmek.
• Dark Room (Karanlık Oda): Kuzu'yla (The Lamb) savaştığınız yer. Resmi bir açıklama bulamadım ama benim yorumum Tainted karakterleri bulduğunuz kilitli karanlık oda. Yani ceza odası gibi düşünebilirsiniz.
• Chest (Sandık): Isaac'in sandığı. Yazımın sonunda göreceğiz ki aslında her şeyin geçtiği yer burası.
Kısaca Değinmeden Geçmeyelim
Bütün göndermeleri saymaya kalksak bu yazı bitmez. Ama birkaç gruba hızlıca bakalım:
• Katolik ritüel eşyaları: The Wafer (komünyon ekmeği), Eucharist (Efkaristiya), Rosary (tespih), Sacred Heart (Hz. İsa'nın Kutsal Kalbi), Holy Water (kutsal su). Repentance'ta bir de Confessional, yani günah çıkarma kabini var.
• Kıyamet seti: Book of Revelations (Vahiy Kitabı), 7 Seals (Yedi Mühür) ve yukarıda saydığımız Dört Atlı, Kuzu ve The Beast. Oyun Vahiy kitabını neredeyse sahne sahne kurmuş.
• Star of Bethlehem (Beytüllahim Yıldızı): Bu item size boss odasına giden yolu gösteren bir yıldız veriyor. İncil'de bu yıldız müneccimleri bebek İsa'ya götürür. Hikâyenin devamında Kral Hirodes bölgedeki bütün erkek bebekleri öldürtür. Yine bir çocuk ölümü hikâyesi daha.
• Şeytan ve melek odaları: Şeytan odasında itemleri parayla değil, kalplerinizle, yani kanınızla satın alıyorsunuz. Popüler kültürden aşina olduğumuz “ruhunu şeytana satma” kavramı.
Peki Oyunda Tam Olarak Ne Oluyor?
Bütün bu göndermeleri bir araya getirince geriye büyük soru kalıyor: Bütün bunlar ne anlama geliyor? Bunun için önce oyunun sonlarına bakmamız gerekiyor.
Dini göndermeler kaliteli ve iyi araştırılmış birtakım “easter egg’ler” olarak da algılanabilir. Esas sorular hikâyenin sonlarıyla alakalı oluşuyor. Belki siz de The Binding of Isaac’in sonlarının tuhaf ve anlaşılması zor olduğu konusunda bana katılırsınız. Oyunu bitirip kapanış animasyonlarını izlediğimizde aklımızda kocaman bir “Ne?” sorusu beliriyor genellikle.
Sandıktaki Çocuk
Oyunun en bilinen teorisi, benim de en yakın hissettiğim teori şu:
Isaac, annesinden kaçmak için oyuncak sandığına saklanıyor, sandık üstüne kapanıyor ve Isaac içeride havasız kalarak ölüyor. Oynadığımız bütün oyun, Isaac'in ölmeden önce sandıkta yaşadığı sayıklamalar (delirium) ve zihninden geçenler ya da kâbusları.
Bu teori havada kalmıyor, oyunun kendi sonları onu destekliyor:
• Delirium bossunu yendiğiniz sonda Isaac oyuncak sandığının içinde yatıyor ve hızlı hızlı nefes alıyor. Anılar geçiyor gözünün önünden. Sonra nefesi yavaşlıyor, sandığın içinde morarıyor ve en sonunda iskeleti örümcek ağları arasında görünüyor.
• Başka bir sonda sandık açılıyor, içinden sinekler çıkıyor ve Isaac'in iskeleti görünüyor. Kafatasında bir örümcek dolaşıyor.
• Yukarıda katedral bitişinde de bahsettiğim gibi, delirium sırasında belki de bir an bağışlandığını hayal ediyor. Fakat aynı sonda Isaac aynaya bakıyor ve kendini bir iblis olarak görüyor. Yani umutları boşa çıkmış ve içindeki şeytandan kurtulamamış.
• Duvardaki çizimlerinde ise "kötü", "şeytani" ve "ben şeytanım" yazıları var.
Bunların hepsi aşırı dindar annesinin üzerinde yaptığı baskıyla ilgili. Oyunun temel eleştirisi açıkça bu.
Bizi Yiyen Hayvanlar
Bu teoriyi düşündükçe oyundaki yaratıklar da yerine oturuyor. Oyunun düşmanlarına bir bakın: sinekler, örümcekler, kurtçuklar, solucanlar. Her yer onlarla dolu. Şimdi Hush sonunu tekrar hatırlayın: sandık açıldığında içinden sinekler çıkıyor ve kafatasında bir örümcek dolaşıyor.
Oyunda bizi kovalayan yaratıklar, sandıkta çürümeye başlayan bir bedeni istila eden canlıların ta kendisi. Isaac'in son kâbusunu, onun bedenini yiyen hayvanlar dolduruyor. Kâbusta gördüğümüz canavarlar, gerçek dünyada bize gerçekten olan şeyin yansıması. Bence bu, oyunun en ürkütücü ve en dâhice fikri.
Evdeki Eşyalar, Kâbustaki Silahlar
Aynı mantık itemler için de geçerli.
Oyunda Isaac'i yaralayan bir sürü item var. Wire Coat Hanger, yani tel askı, Isaac'in kafasına saplanmış hâlde görünüyor. Mom's Knife annenin bıçağı. Bir de The Belt (Kemer), Mom's Heels (annenin topuklu ayakkabıları) gibi itemler var.
Bunların ortak noktası ne? Hepsi bir evde bulunan sıradan eşyalar. Askı, kemer, ayakkabı, bıçak… Bir çocuğun zihnine bu eşyaların "yaralayan" bir şey olarak kazınmış olması, bize evde neler yaşanmış olabileceğini düşündürüyor. Isaac'in kâbusuna girdiklerinde silaha dönüşüyorlar, çünkü belki de gerçek hayatta zaten öyle kullanılmışlardı. Oyun bunu hiçbir zaman açıkça söylemiyor, ama söylemesine de gerek yok.
Hikâyeyi Isaac Yazıyor
Repentance ile gelen final sonda, babasının sesi Isaac’e hikâyeyi yazanın Isaac olduğunu, istersen mutlu bir son da yazabileceğini söylüyor. Evet, aslında bu son tek mutlu son alternatifi diyebiliriz.
Daha önce bahsettiklerimle birleştirirsek bu da şu anlama geliyor: Evet, hikâyeyi Isaac yazıyor, ama o hikâye sandıkta, ölmeden önce kafasında dönen hikâye. Ölmekte olan bir zihin her şeyi bir arada düşünebilir. Kötü sonları da, iyi sonları da. Tanrı'nın onu affedeceğini de, asla affetmeyeceğini de.
Bu noktaya kadar Isaac her sonda kendini affedilmeyecek biri olarak görmüştü. Ama son genişleme paketinin adına bakın: Repentance, yani Tövbe. Isaac ancak tövbe adını taşıyan bölümde kendine iyi bir son hayal edebiliyor. Bir çocuğun kafasından en karanlık anında bile iyi bir şeyin geçmiş olması gerekiyordu ve yapımcı da sonunda o ihtimale bir kapı açmış.
Toparlamak Gerekirse...
The Binding of Isaac'i bu kadar özel yapan şey, bütün bu katmanları bir oyun mekaniğinin içine gizlemesi. Bir rün kullandığınızda bir İskandinav anlamını, bir gezegen itemi aldığınızda bir simya metalini, bir kart çektiğinizde bir tarot geleneğini oynuyorsunuz, çoğu zaman farkına bile varmadan. Ve bunların hepsi, bir sandığın içinde nefesi azalan küçük bir çocuğun kafasında dönüyor.
Tabii bu dâhice yerleştirilmiş referansları hayranlıkla tespit ederken, oyunun anlatmak istediği temel şeyi de göz ardı etmemek gerekiyor: Oyun açıkça din adı altında fanatizmi eleştiriyor. Aşırıcı bir anne ve onun baskısı altındaki bir çocuğu işliyor. Şuna da dikkat çekmek isterim ki, final boss’tan hemen önce “Dogma” (yani televizyondan çıkan, annenin izlediği dini yayınlar) ile savaşıyorsunuz. Eskiden mutlu olan aileye zehri ilk akıtan, benim gözümde oyunun “Gerçek düşmanı” ile. Bana sorarsanız oyunun gerçekten de en zor boss’u.
Hele o dönerek yaptığı saldırısı var ya... of!
